Kur u krijua SPAK-u, një pjesë e madhe e shoqërisë shqiptare e pa atë si fillimin e një epoke të re. Drejtësia e re duhej të ishte pikërisht ajo hapësirë ku pushteti do të humbiste privilegjin e tij të vjetër për të qenë njëkohësisht autor, interpretues dhe përfitues i ligjit.

Por sot, krahas rezultateve dhe hetimeve që SPAK-u ka realizuar, po shfaqet edhe një problem tjetër, më i ndërlikuar se ai i fillimit: sa larg mund të shkojë drejtësia kur përballë saj qëndrojnë mekanizma të fuqishëm politikë, ekonomikë dhe institucionalë? Dhe, mbi të gjitha, a mund të mbetet një institucion i besueshëm në sytë e qytetarëve kur disa nga çështjet që prekin majën e pushtetit, si p.sh. akuzat publike korruptive që i bëhen Edi Ramës, shoqërohen me heshtje, paqartësi dhe pritje të pafundme?

Në romanin "Procesi", Jozef K. arrestohet pa iu shpjeguar qartë arsyeja. Ai kërkon të kuptojë, të gjejë një autoritet, të zbulojë mekanizmin që ka vendosur fatin e tij. Por sa më shumë kërkon, aq më thellë zhytet në një univers ku procedura zë vendin e drejtësisë dhe ku misteri dhe fshehja bëhen një fuqi më vete. Në Shqipërinë e sotme, kjo marrëdhënie duket e përmbysur. Qytetari nuk pret vetëm të marrë vesh se çfarë ka ndodhur, le ta zëmë, për procesin hetimor të Irena Gjokës. Ai pret që institucionet të zbulojnë se kush mban përgjegjësi për atë që ka ndodhur. Dhe pikërisht në këtë kalim nga fakti te përgjegjësia individuale duket se fillon një nga labirintet më të vështira të drejtësisë shqiptare.

Mjafton të shohim raportin e Komisionit Evropian për vitin 2026. Në të pranohet se SPAK-u ka zhvilluar hetime ndaj zyrtarëve të niveleve të larta, por njëkohësisht evidentohen kufizime serioze në rezultatet e rikuperimit të pasurive që lidhen me korrupsionin. Sipas të dhënave për vitin 2025, nga rreth 45,4 milionë euro asete të sekuestruara dhe të konfiskuara në të gjitha kategoritë e çështjeve të trajtuara nga SPAK-u, vetëm rreth 1,2 milionë euro lidhen me procedime për korrupsion të nivelit të lartë, ndërsa vlera e pasurive të konfiskuara në këtë kategori ishte rreth 100 mijë euro. Raporti e konsideron këtë raport midis sekuestrimit dhe konfiskimit ende të pakënaqshëm.

Këto shifra nuk janë thjesht statistika. Ato ngrenë një shqetësim shumë thelbësor mbi efektivitetin e luftës kundër korrupsionit: nëse drejtësia arrin të identifikojë përgjegjësitë penale, por nuk arrin të rikthejë në mënyrë të konsiderueshme pasurinë e përfituar në mënyrë të paligjshme, sa i plotë është në të vërtetë rezultati i saj? Sepse korrupsioni nuk është vetëm një vepër penale e kryer në një zyrë shtetërore. Ai është edhe një proces transferimi i pasurisë publike në duart private, një grabitje e së ardhmes së shoqërisë. Drejtësia që ndëshkon individin, por nuk arrin të prekë pasurinë e krijuar nga abuzimi, rrezikon të lërë të paprekur pjesën thelbësore të vetë krimit.

Dhe pastaj vjen dosja që ka marrë emrin "The Albanian Files", e cila e vendos këtë problem në një dimension tjetër. Kush është autori i krimit në këtë kallëzim? Pse është shmangur, apo ngaqë është kryeministri Edi Rama?! Kallëzimi i një grupi ekspertësh, aktivistësh dhe qytetarësh lidhet me projektet turistike në Zvërnec, Baks-Rrjoll dhe Divjakë-Karavasta, me vendimmarrjen mbi territorin dhe me pretendime për shkelje që kërkojnë hetim. Sipas informacionit të bërë publik më 6 nëntor 2026 nga drejtuesi i SPAK-ut, procedimi penal nr. 97, i regjistruar më 10 shtator 2026, ndodhet në hetim. Megjithatë, në këtë fazë nuk është bërë publik identifikimi i personave të regjistruar si të dyshuar.

Nuk mund të shmanget pyetja: çfarë kuptimi ka një procedim penal kur shoqëria di se cilat vendime administrative po vë në diskutim, cilat projekte janë në qendër të kallëzimit dhe cilët funksionarë përmenden prej kallëzuesve, por ende nuk dihet se ku do të çojë hetimi në drejtim të përgjegjësisë individuale?

Në "Kështjellën" e Kafkës, personazhi K. përpiqet të hyjë në një institucion që duket se qeveris gjithçka, por që nuk i shfaqet kurrë drejtpërdrejt. Ai takon nëpunës, ndërmjetës, zyrtarë të vegjël dhe njerëz që pretendojnë se dinë diçka, por askush nuk mund t'i japë përgjigjen përfundimtare. Kështjella është gjithmonë aty, por autoriteti i saj mbetet i paarritshëm. Në Shqipëri, kjo metaforë merr një kuptim të veçantë kur hetimet prekin vendimmarrjen më të lartë politike. Çështja nuk është vetëm nëse një emër do të përfshihet në një procedim, por nëse hetimi do të ketë guximin dhe pavarësinë të ndjekë zinxhirin e plotë të përgjegjësive, pavarësisht nga pozita e atyre që mund të preken prej tij.

Një tjetër kapitull i kësaj drame është çështja McGonigal, e cila nxori në pah marrëdhënie dhe komunikime që prekën politikën shqiptare dhe marrëdhëniet e saj me një ish-zyrtar të FBI-së. Ajo mbetet një çështje me rëndësi të veçantë për transparencën dhe llogaridhënien publike. Por pikërisht në çështje të tilla, ku ndërthuren politika, diplomacia dhe interesat e pushtetit, shoqëria ka nevojë për një përgjigje të qartë: cilat përgjegjësi janë hetuar, cilat janë provuar dhe cilat pyetje vazhdojnë të mbeten pa përgjigje?

Duket se me rastin e Irena Gjokës fillon një nga labirintet më të vështira të drejtësisë shqiptare dhe e bën këtë paradoks edhe më të prekshëm. Në janar 2026, Prokuroria e Përgjithshme konfirmoi autenticitetin e një vendimi penal grek ndaj saj, të cilin nuk e kishte deklaruar në formularin e vetëdeklarimit, dhe ia përcolli materialet KLGJ-së. Megjithëse SPAK-u më pas kërkoi pushimin e procedimit penal, duke argumentuar se nuk provohej vepra penale, rikthimi i saj nga gjykata na kthen te një shqetësim i madh: si mund të garantohet besimi te drejtësia e posaçme kur integriteti i një prej gjyqtareve të saj vihet në një pikëpyetje të qartë me lodrat që po bën brenda sistemit të drejtësisë për t'i shpëtuar dënimit?

Ndërkohë, jashtë kësaj Kështjelle procedurash, jeta vazhdon të zhvillohet në një realitet krejt tjetër. Studentët dhe qytetarët që dalin në protesta nuk jetojnë në botën abstrakte të shkresave dhe interpretimeve kushtetuese. Ata përballen me gaz lotsjellës, me shkopinj gome, me ndërhyrje policore dhe me arrestime. Raportimet për protestat e tetorit 2026 kanë dokumentuar edhe përdorimin e gazit lotsjellës dhe ujit me presion nga policia. Kështu, krijohet një kontrast i dhimbshëm: përballë qytetarëve që kërkojnë përgjegjësi, shteti shfaq forcën e tij fizike; ndërsa përballë pyetjeve mbi përgjegjësinë e pushtetit, qytetari ndesh kompleksitetin e pafund të procedurave për të dhënë drejtësi.

Kjo nuk është vetëm një çështje e rendit publik. Është një çështje e raportit ndërmjet shtetit dhe qytetarit. Një demokraci nuk matet nga numri i protestave që mund të përballojë, por nga aftësia e institucioneve për të dëgjuar arsyet që i nxjerrin njerëzit në rrugë. Kur kërkesa për llogaridhënie trajtohet kryesisht si problem sigurie, atëherë shteti rrezikon të harrojë se qytetari nuk është kundërshtari i tij, por burimi i legjitimitetit të tij.

Në këtë pikë, drama e Kafkës merr një dimension pothuajse të plotë shqiptar. Në njërën anë është qytetari që kërkon të kuptojë se kush mban përgjegjësi; në anën tjetër është pushteti që kërkon të ruajë autoritetin e vet; dhe ndërmjet tyre qëndron një mekanizëm institucional ku procedura e drejtësisë bëhet më e rëndësishme se rezultati, ndërsa heshtja mund të interpretohet si një përgjigje që nuk jepet kurrë.

Por një shoqëri nuk mund të jetojë pafundësisht në pritjen e një vendimi. Ajo ka nevojë për një drejtësi që jo vetëm regjistron krimet e mundshme, por i heton ato; jo vetëm identifikon shkeljet, por kërkon përgjegjësinë individuale; jo vetëm sekuestron pasuri, por punon për rikthimin e saj në interesin publik. Ka nevojë për një drejtësi që nuk i mat qytetarët me fuqinë e tyre politike dhe që nuk e konsideron transparencën një favor që mund t'ua bëjë herë pas here.

Në fund të fundit, Kafka nuk na la vetëm një letërsi të absurdit. Ai na la një paralajmërim për shoqëritë ku njeriu humbet përballë institucioneve që kanë harruar arsyen për të cilën ekzistojnë. Në "Procesin", Jozef K. nuk arrin të gjejë drejtësinë që kërkon. Në "Kështjellë", K. nuk arrin të hyjë në hapësirën ku vendoset fati i tij. Por Shqipëria nuk është një roman dhe qytetarët e saj nuk janë personazhe të destinuar të presin pafundësisht përpara dyerve të mbyllura.

Prandaj, shqetësimi i vërtetë që po i drejtojmë sot SPAK-ut, Kuvendit dhe gjithë institucioneve të shtetit nuk është vetëm se sa procedime janë regjistruar, sa persona janë marrë të pandehur apo sa dosje parade janë dërguar në gjykatë. Shqetësimi është nëse drejtësia po arrin të çmontojë mekanizmin e pandëshkueshmërisë apo është bërë tashmë pjesë e një realiteti ku përgjegjësia humbet nëpër korridoret e pafundme të procedurave.

Një drejtësi që nuk arrin të shpjegojë veprimet e saj, që nuk jep llogari për ritmin dhe rezultatet e hetimeve dhe që nuk krijon bindjen se ligji është i njëjtë për të gjithë, ka humbur pikërisht atë që e bën drejtësi: besimin e qytetarëve.

Atëherë, Kështjella nuk do të jetë më vetëm metafora e një pushteti të paarritshëm. Ajo do të jetë edhe metafora e një drejtësie që endet nëpër korridoret e veta, duke kërkuar derën që duhej të kishte hapur që në fillim.