Nga Albert Vataj
Regjisori dhe aktori, veprimtari i palodhur dhe një prej zërave më këmbëngulës në mbrojtje të filmit shqiptar, Mevlan Shanaj, ka reaguar ashpër përmes një publikimi në profilin e tij në Facebook, duke ngritur një shqetësim që shkon përtej një festivali, përtej një projektligji dhe përtej një debati institucional.
Titulli i reagimit të tij është i drejtpërdrejtë dhe tronditës: “Ligji i ri i kinematografisë, një turp ku po përpiqen t’ju përlyejnë.”
Pas këtij titulli qëndron shqetësimi i një artisti që e ka jetuar kinemanë shqiptare nga brenda, që ka qenë pjesë e historisë së saj dhe që e njeh jo vetëm shkëlqimin e saj, por edhe sakrificat, privimet, përpjekjet dhe betejat që kanë bërë të mundur ekzistencën e saj.
Për Shanajn, filmi shqiptar nuk është thjesht një produkt kulturor. Është kujtesë, identitet, gjuhë artistike dhe një mënyrë përmes së cilës një shoqëri rrëfen veten, historinë, dhimbjet, kontradiktat dhe ëndrrat e saj.
Prandaj reagimi i tij nuk është thjesht kundërshtim ndaj një nisme administrative. Është një apel për të mos e humbur vetëdijen se çfarë duhet të jetë kinematografia shqiptare dhe kujt duhet t’i shërbejë ajo.
Shanaj shkruan se këto ditë po flitet për një festival që, sipas tij, është “deformuar” dhe që mund të shërbejë si një lloj paradhome për ndryshimin e ligjit aktual të kinematografisë. Në këtë kontekst, ai u drejtohet publikisht disa prej emrave të njohur të botës së filmit dhe kulturës shqiptare: Përparim Kabo, Raimonda Bulku, Petrit Beci, Esat Teliti.
Thirrja e tij është e prerë: ta lexojnë me vëmendje atë që po përgatitet.
Sepse, sipas tij, pas zhurmës së festivalit fshihet një problem shumë më i madh: e ardhmja e prodhimit shqiptar kinematografik.
Shanaj ngre shqetësimin se projektligji i ri mund të ndryshojë jo vetëm strukturën institucionale të mbështetjes së filmit, por edhe vetë filozofinë mbi të cilën duhet të ndërtohet kinematografia shqiptare.
Ai përmend një projektligj ku, sipas tij, filmi rrezikon të humbasë edhe si koncept institucional, ndërsa struktura përgjegjëse do të shndërrohej në “Agjenci të Shërbimit Audiovizual”.
Dhe pikërisht këtu ai sheh rrezikun më të madh.
Sepse ndryshimi i një emërtimi nuk është domosdoshmërisht vetëm ndryshim terminologjik. Pas gjuhës administrative mund të fshihet një ndryshim i filozofisë kulturore: nga një institucion që duhet të mbështesë krijimin e filmit shqiptar, te një strukturë që mund të funksionojë kryesisht si mekanizëm shërbimi për industrinë audiovizuale dhe produksionet e huaja.
Kinemaja shqiptare, në këtë këndvështrim, rrezikon të mos jetë më krijuese e historive të veta, por të bëhet thjesht një hapësirë shërbimi për historitë e të tjerëve.
Kjo është pyetja e fortë që ngre Shanaj:
A po ndërtojmë një kinema shqiptare apo një servis shqiptar për produksionet e huaja?
Dhe kjo pyetje meriton të dëgjohet përtej polemikës së momentit.
Sepse Shqipëria vitet e fundit është bërë gjithnjë e më e pranishme si lokacion për produksione ndërkombëtare. Kjo mund të jetë një mundësi e rëndësishme ekonomike dhe profesionale, por një industri kombëtare e filmit nuk mund të ndërtohet vetëm duke ofruar peizazhe, infrastrukture, krah pune dhe shërbime teknike.
Një vend nuk krijon kinematografi kombëtare vetëm sepse në territorin e tij xhirohen filma të huaj.
Kinematografia kombëtare lind atëherë kur autorët vendas kanë mundësi të tregojnë historitë e tyre me gjuhën e tyre artistike.
Aty qëndron dallimi midis një vendi që është vetëm lokacion xhirimi dhe një vendi që ka industri kinematografike.
Shanaj paralajmëron se, nëse struktura e re do të orientohet drejt shërbimit ndaj produksioneve të huaja, specialistët shqiptarë rrezikojnë të mbeten në nivelet e ulëta të hierarkisë së produksioneve ndërkombëtare.
Jo regjisorë, jo skenaristë, jo producentë, jo autorë, por punonjës të shërbimit.
Dhe ky është një dallim thelbësor.
Sepse një industri kulturore nuk zhvillohet kur talenti vendas përdoret vetëm si fuqi punëtore. Ajo zhvillohet kur talenti vendas krijon, drejton, shkruan, prodhon dhe firmos.
Historia e kinematografisë shqiptare dëshmon se, edhe në kushte të vështira, Shqipëria ka krijuar regjisorë, aktorë, skenaristë, operatorë, montazhierë, kompozitorë dhe producentë që kanë ndërtuar një traditë të dallueshme kinematografike.
Mund të debatohet pafund për cilësinë, kufizimet, ideologjinë apo problematikat e kinemasë së së kaluarës, por një fakt mbetet: Shqipëria pati një kinema të sajën.
Dhe pyetja sot është nëse kjo trashëgimi do të shndërrohet në themel për një kinema të re apo do të mbetet vetëm një muze kujtese.
Shanaj e sheh këtë rrezik edhe në mënyrën se si Shqipëria mund të përfaqësohet përmes produksioneve të huaja. Ai kujton se në disa filma të huaj ku është trajtuar Shqipëria, vendi dhe shqiptarët janë parë përmes stereotipeve të drogës, krimit, prostitucionit apo figurave të deformuara të realitetit shqiptar.
Kjo nuk do të thotë se kinemaja duhet të fshehë plagët e një shoqërie.
Përkundrazi, kinemaja e madhe ka detyrimin t’i shohë plagët në sy.
Por ekziston një dallim i madh mes rrëfimit artistik të së vërtetës dhe kthimit të një kombi në stereotip.
Dhe pikërisht këtu bëhet e domosdoshme prania e një kinematografie shqiptare që të jetë në gjendje të tregojë Shqipërinë nga brenda, me kompleksitetin e saj, me dritën dhe hijen, me historinë dhe të tashmen, me tragjeditë dhe shpresat.
Sepse nëse të tjerët tregojnë Shqipërinë dhe ne vetëm u shërbejmë atyre për ta filmuar, atëherë ekziston rreziku që imazhi i Shqipërisë të prodhohet gjithnjë e më shumë nga sy të huaj.
Prandaj apeli i Shanajt shkon drejtpërdrejt te njerëzit e filmit.
Ai i drejtohet veçanërisht Petrit Becit, të cilin e përmend si një prej themeluesve të ligjit ekzistues, duke i kërkuar të lexojë me kujdes projektligjin dhe të shohë se ku mund të çojë ai kinematografinë shqiptare.
Në fund, Shanaj ngre edhe një tjetër shqetësim: mungesën e qartësisë mbi autorësinë e projektit dhe mënyrën se si po ndërtohet kjo nismë.
Ai e quan festivalin “grotesk” dhe paralajmëron se zhurma publike rreth tij nuk duhet të lejojë që të humbasë nga vëmendja ajo që, sipas tij, po përgatitet pas festivalit.
Dhe pikërisht këtu reagimi i tij merr përmasën e një apeli publik:
“Mos lejojmë që zhurma e festivalit të mbulojë atë që po përgatitet pas tij.”
Sepse, në fund të fundit, debati nuk është vetëm për një festival.
Nuk është vetëm për numrin e çmimeve, për akademitë, strukturat, emërtimet apo institucionet.
Është për një pyetje shumë më themelore:
A do të kemi një kinematografi shqiptare që prodhon filma shqiptarë, apo do të kemi një territor shqiptar që u shërben produksioneve të të tjerëve?
Kjo është pyetja që Mevlan Shanaj vendos në qendër të debatit.
Dhe ajo meriton të mos mbetet vetëm një status në Facebook.
Sepse ligji për kinematografinë nuk është thjesht një dokument juridik. Është një deklaratë mbi mënyrën se si një shtet e sheh kulturën e vet.
Një ligj i mirë nuk duhet vetëm të rregullojë industrinë.
Duhet të krijojë mundësinë që një popull të vazhdojë të tregojë historinë e vet me zërin e vet.
Sepse kur një komb humbet aftësinë për të treguar historinë e tij, të tjerët fillojnë ta tregojnë atë në vend të tij.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse shqetësimi i një artisti të brezit të Mevlan Shanajt duhet dëgjuar me seriozitet: jo si nostalgji për një të kaluar, por si një pyetje për të ardhmen.
Çfarë duam të ndërtojmë, një kinema shqiptare apo një servis shqiptar për kinemanë e huaj?
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të përcaktojë shumë më tepër sesa fatin e një ligji.
Mund të përcaktojë fatin e vetë filmit shqiptar.