Nga Albert Vataj
Historia e Christopher Havens është shtjelluar gjerësisht nga mediat ndërkombëtare, si The New York Times, BBC, Popular Mechanics, si dhe nga komuniteti shkencor akademik.
Në janar të vitit 2020, punimi i tij shkencor me titull “Thyesat e vazhdueshme dhe vargjet palindromike të përgjithësuara” u botua në revistën e njohur akademike Research in Number Theory, në bashkëautorësi me profesorin italian Umberto Cerruti.
Ai bashkëthemeloi organizatën non-profit Prison Mathematics Project (PMP), e cila sot ndihmon të burgosurit në SHBA të lidhen me matematikanë dhe profesorë për të studiuar matematikë të avancuar.
Pa akses në kompjuter apo internet, ai shkruante kodin e ekuacioneve në letër dhe ia dërgonte me postë profesor Cerrutit, i cili më pas e hidhte në kompjuter.
Kjo mbetet një nga ngjarjet më të rralla dhe më prekëse të rehabilitimit njerëzor përmes shkencës në kohët tona.
I mbyllur për muaj të gjatë në një qeli izolimi, një burrë që vuante një dënim 25-vjeçar për vrasje përpiqej t’i mbushte orët e pafundme me sudoku (fjalëkryq me numra). Derisa një ditë vuri re një të burgosur tjetër që shpërndante zarfe të vegjël me probleme matematike. Kërkoi një. E zgjidhi. Kërkoi një tjetër. Pastaj edhe një tjetër.
Ajo që ndodhi më pas, nga brenda një qelie ku kishte vetëm një laps, një fletë letre dhe një etje të pazakontë për të kuptuar, do të tërhiqte vëmendjen e matematikanëve në anën tjetër të botës.
Emri i tij ishte Christopher Havens.
Kjo është jeta, ky është fati. Në vitin 2010, Havens vrau një njeri gjatë një përplasjeje të lidhur me drogën. U dënua për vrasje dhe mori 25 vjet burg në shtetin e Uashingtonit. Ishte ende në fund të të njëzetave dhe jeta e tij kishte marrë një kthesë tragjike. Në ditët e para të burgimit u përball me vështirësi të mëdha dhe, pas një përleshjeje me një të burgosur tjetër, përfundoi në izolim për rreth një vit.
Dhe pikërisht aty, në atë vetmi të zymtë, nisi diçka që askush nuk do ta kishte parashikuar.
Për të përballuar monotoninë e ditëve, Havens filloi të zgjidhte sudoku. Pastaj vuri re një bashkëvuajtës që shpërndante zarfe të vegjël me probleme matematike dhe pyeti nëse mund të merrte një. E zgjidhi. Kërkoi një tjetër. Pastaj një tjetër.
Diçka te matematika, logjika e saj, rregulli, saktësia dhe ajo e vërtetë e ftohtë e cila nuk varet nga mendimi i askujt, e tërhoqi në një mënyrë që asgjë tjetër në jetën e tij nuk kishte mundur ta bënte.
Ai nuk kishte qenë nxënës i dalluar në matematikë. Nuk kishte ndjekur ndonjë trajnim të specializuar. Por tani, i vetëm në një qeli, e kishte gjetur atë. Dhe u zhyt plotësisht në të, duke studiuar, sipas rrëfimeve të tij, deri në dhjetë orë në ditë.
Përpiu çdo libër matematike që gjendej në bibliotekën e burgut. Pastaj librat mbaruan.
Në vitin 2013, Havens bëri një hap që mund të dukej i çuditshëm për këdo tjetër, i shkroi një botuesi akademik të matematikës për të pyetur se si mund të pajtohej me një revistë kërkimore dhe nëse ndonjë matematikan do të ishte i gatshëm të korrespondonte me një të burgosur që dëshironte të mësonte matematikë të avancuar.
Shumica e letrave të tilla ndoshta nuk do të merrnin kurrë përgjigje.
Por kjo letër përfundoi te Umberto Cerruti, teoricien i numrave dhe profesor në Universitetin e Torinos në Itali.
Cerruti ishte skeptik. Ai mendoi se Havens mund të ishte thjesht një nga ata amatorë që magjepsen nga numrat dhe besojnë se kanë zbuluar diçka të madhe. Prandaj vendosi ta vinte në provë. I dërgoi një problem të vështirë.
Përgjigjja që erdhi nga burgu e befasoi.
Havens dërgoi një rrip letre rreth 120 centimetra të gjatë, të mbushur me një formulë të vetme, të shkruar me dorë. Cerruti e futi me kujdes në kompjuter për ta verifikuar.
Ishte e saktë.
Jo afërsisht e saktë. E saktë.
Në atë çast, ky profesor matematike në Itali kuptoi se përballë nuk kishte një amator të zakonshëm, por një mendje të jashtëzakonshme që po formohej vetë, në vetmi, pa auditor, pa laborator dhe pa profesor pranë.
Kështu nisi një bashkëpunim i pazakontë transatlantik.
Letrat udhëtonin nga njëri kontinent në tjetrin. Cerruti i dërgonte Havens material mbi teorinë e numrave, një nga degët më të vjetra të matematikës, me rrënjë që shkojnë deri te matematika e lashtë greke. Havens punonte mbi problemet dhe kthente përgjigjet.
Dhe këtu qëndron një nga aspektet më të jashtëzakonshme të historisë së tij: problemet nuk u thjeshtuan për të.
Ai përballej me probleme të vërteta kërkimore, të një natyre që mund të sfidonte edhe matematikanë të trajnuar profesionalisht. Punonte me një laps dhe letër. Pa kompjuter. Pa klasë. Pa laborator. Pa profesor që të mund ta pyeste në çast.
Edhe pengesat praktike ishin të mëdha. Kur Cerruti u përpoq t’i dërgonte libra matematike, administrata e burgut i bllokoi. Havens duhej të negocionte që materialet të lejoheshin të hynin.
Madje, pa kompjuter, ai mësoi vetë LaTeX, gjuhën që përdoret gjerësisht për shkrimin dhe formatimin e formulave matematikore. E mësoi në kushtet e burgut dhe shkruante me dorë edhe kodin që më pas do të përdorej për të shtypur matematikën e tij.
Pastaj erdhi momenti që e shndërroi historinë e tij nga një kuriozitet i jashtëzakonshëm në një arritje akademike.
Në janar 2020, Christopher Havens publikoi punimin e tij të parë në Research in Number Theory, një revistë akademike të rishikuar nga kolegët. Ishte bashkëautor me matematikanë profesionistë.
Një njeri që kishte hyrë në burg pa ndonjë formim të veçantë matematikor kishte arritur të kontribuonte në kërkimin akademik.
Nga një qeli burgu.
Dhe ai nuk u ndal.
Pasuan botime të tjera, bashkëpunime ndërkombëtare dhe pjesëmarrje në veprimtari akademike. Puna e tij u zgjerua në fusha të ndryshme të teorisë së numrave dhe më vonë edhe në çështje të lidhura me kriptografinë. Ai u përfshi gjithashtu në projekte universitare kërkimore dhe në përgatitjen e materialeve akademike.
Por ndoshta pjesa më e rëndësishme e historisë së Havens nuk është ajo që ai arriti për veten.
Është ajo që vendosi t’u japë të tjerëve.
Në vitin 2016, ai nisi t’u mësonte matematikë bashkëvuajtësve të tij. Fillimisht ishte një përpjekje e vogël dhe joformale. Por ajo u rrit dhe u shndërrua në Prison Mathematics Project, projektin e matematikës në burg, të cilin Havens e bashkëthemeloi dhe që në vitin 2020 u shndërrua në një organizatë jofitimprurëse.
Ideja ishte e thjeshtë, por fuqishme, t’u jepte njerëzve të burgosur një mundësi për të mësuar, për të menduar dhe për të ndërtuar një identitet të ri përtej etiketës së të dënuarit.
Matematika, për Havens, nuk ishte më vetëm një mënyrë për të kaluar kohën.
Ishte bërë një mënyrë për të rindërtuar veten.
Projekti nisi të lidhte studentë të burgosur me matematikanë dhe edukatorë vullnetarë, duke krijuar marrëdhënie mentorimi përmes letrave dhe mjeteve të tjera të mundshme brenda sistemit penitenciar. Në këtë mënyrë, ajo që dikur kishte nisur me një zarf të vogël dhe një problem matematike u shndërrua në një mundësi për shumë të tjerë.
Havens e ka shpjeguar synimin e tij për vitet e burgut me një ide të thjeshtë, të dalë prej tyre si një njeri funksional, i aftë të kontribuojë në shoqëri.
Dhe pikërisht këtu historia e tij bëhet më e ndërlikuar dhe, ndoshta, më njerëzore.
Asnjë nga këto nuk e fshin krimin që kreu.
Një njeri humbi jetën. Dhimbja dhe përgjegjësia për atë vdekje nuk zhduken nga asnjë arritje akademike. As matematika nuk mund ta ndryshojë të kaluarën.
Por historia e Havens ngre një pyetje tjetër, më të vështirë: A duhet ta përcaktojë përgjithmonë një njeri vetëm gjëja më e keqe që ka bërë?
Ndoshta jo.
Sepse njeriu nuk është vetëm e shkuara e tij. Është edhe aftësia për ta parë atë të kaluar, për ta pranuar përgjegjësinë dhe për të ndërtuar, me shumë mund, një të ardhme tjetër.
Christopher Havens nuk e gjeti shpëtimin në një mrekulli. E gjeti në diçka shumë më tokësore: kuriozitetin, disiplinën dhe punën e përditshme.
Në një qeli ku bota e jashtme ishte zvogëluar në disa metra katrorë, ai zbuloi një univers pa mure.
Universin e numrave.
Dhe kjo është ndoshta ironia më e bukur e historisë së tij: ndërsa burgu i kufizonte trupin, matematika i zgjeronte mendjen.
Muret mund të mbyllin një njeri. Mund t’i kufizojnë lëvizjet, mundësitë dhe kontaktet e tij. Por ka disa gjëra që është shumë më e vështirë t’i burgosësh: kureshtjen, dëshirën për të mësuar, disiplinën dhe vullnetin për t’u bërë më i mirë.
Ndonjëherë një laps dhe një fletë letre mjaftojnë për të hapur një derë që nuk ekziston në mur.
Dhe ndoshta ky është mësimi më i thellë i historisë së Christopher Havens: se rehabilitimi nuk është vetëm një fjalë administrative apo një koncept juridik. Mund të jetë një proces i ngadaltë i rindërtimit të njeriut, ide pas ideje, faqe pas faqeje, problem pas problemi.
Nga një qeli burgu, një njeri mund të mos ndryshojë dot të shkuarën.
Por mund të ndryshojë atë që do të bëhet prej saj.