Rezultatet e zgjedhjeve në Izrael e bëjnë pothuajse të pashmangshme një periudhë prej disa javësh negociatash politike. Po aq e qartë është se cilado qeveri që do të marrë përfundimisht detyrën, do të duhet të nisë të përballet me kostot gjithnjë e më të mëdha të luftërave që Izraeli po zhvillon.
Megjithëse Izraeli ndodhet në luftë që prej tetorit 2023, shumë vëzhgues argumentojnë se ekonomia e vendit i ka përballuar rrethanat në mënyrë të jashtëzakonshme, duke përmendur si dëshmi bumin e tregut të aksioneve dhe forcimin e shekelit. Por, a është vërtet kështu?
Përgjigjja varet nga mënyra se si i masim kostot ekonomike të luftës. Kostot e drejtpërdrejta buxhetore maten kryesisht përmes rritjes së shpenzimeve për mbrojtjen. Por ka edhe kosto të tërthorta, të cilat pasqyrohen në ndikimin mbi ciklin ekonomik. Dhe precedentët janë të qartë: që nga Intifada e Parë, në vitin 1987, çdo përshkallëzim madhor i konfliktit izraelito-palestinez ka shkaktuar një recesion ekonomik.
Shpenzimet e Izraelit për mbrojtjen janë rritur nga rreth 4,2 për qind e PBB-së në vitin 2022, në 7,8 për qind, duke shtuar më shumë se 1,600 dollarë për frymë në kostot vjetore. Qeveria e ka financuar këtë rritje përmes huamarrjes. Që prej programit të stabilizimit ekonomik të vitit 1985, deficiti buxhetor i Izraelit kishte mbetur i ulët, mesatarisht në nivelin 3 për qind të PBB-së, çka e kishte mbajtur borxhin publik në rreth 60 për qind të PBB-së. Por deficiti u rrit nga 1,8 për qind e PBB-së në vitin 2022, në 7,1 për qind në vitin 2023 dhe 9 për qind në vitin 2024, përpara se të zbriste në 6,5 për qind në vitin 2025.
Rrjedhimisht, rritja kumulative e deficitit mbi mesataren afatgjatë arriti në rreth 13 për qind të PBB-së, duke tejkaluar ndjeshëm rritjen e shpenzimeve për mbrojtjen. Kjo ka të ngjarë të pasqyrojë edhe shpenzime të tjera të lidhura me luftën, përfshirë evakuimin e një numri të madh banorësh nga zonat kufitare, i cili gjithashtu u financua përmes rritjes së deficitit buxhetor.
Financimi i luftës përmes borxhit e zhvendos barrën fiskale të saj te brezat e ardhshëm, duke e rritur ndjeshëm atë përmes pagesave më të larta të interesit. Kjo ndodhi edhe në vitet 1970, kur Lufta e Konsumimit e viteve 1968-1970 dhe Lufta e Yom Kippur-it e vitit 1973 e çuan deficitin fiskal në 15 për qind të PBB-së.
Deri në vitin 1980, Izraeli kishte përjetuar vetëm dy recesione, falë rritjes së shpejtë ekonomike gjatë viteve të para të ekzistencës së vendit dhe luftërave kundër ushtrive të rregullta të Egjiptit, Sirisë dhe Jordanisë. Rritja e qëndrueshme ekonomike kërkonte investime të mëdha, të cilat nxitnin kërkesën agregate, ashtu siç bënte edhe rritja e shpenzimeve ushtarake.
Këto luftëra konvencionale përfunduan pas marrëveshjes së paqes që Izraeli nënshkroi me Egjiptin në vitin 1979, pasi vendet e tjera arabe nuk ishin më në gjendje të krijonin një koalicion të qëndrueshëm ushtarak kundër Izraelit. Shpenzimet për mbrojtjen ranë nga afërsisht 20% e PBB-së në vitin 1980, në rreth 5% gjatë dekadës para tetorit 2023.
Me rënien e shpenzimeve ushtarake, ekonomia e Izraelit u bë më e prirur ndaj recesioneve. Intifada e Parë u pasua nga recesioni i vitit 1989, i cili përfundoi falë rritjes së kërkesës që erdhi pas mbërritjes së afro një milion emigrantëve nga ish-Bashkimi Sovjetik, duke filluar nga viti 1990. Vrasja e kryeministrit Yitzhak Rabin në vitin 1995 dhe rifillimi i mëvonshëm i armiqësive me palestinezët çuan në një tjetër recesion gjatë viteve 1997-1999. Një recesion i tretë, gjatë viteve 2001-2004, u shkaktua nga Intifada e Dytë, e cila shpërtheu në shtator të vitit 2000.
Këto periudha dhune kanë më shumë gjasa të shkaktojnë recesione, sepse zakonisht nuk kanë një fund të qartë, duke rritur kështu pasigurinë dhe duke dekurajuar investimet. Ndryshe nga luftërat që zhvillohen përtej kufijve të Izraelit, konfliktet me palestinezët ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e përditshme të izraelitëve. Njerëzit i frekuentojnë më rrallë qendrat tregtare dhe i shtyjnë për më vonë blerjet e mallrave afatgjata të konsumit, ndërsa sektori i turizmit gjithashtu pëson goditje.
Lufta në Gaza duket se nuk bën përjashtim. Në tremujorin e katërt të vitit 2023, PBB-ja e Izraelit u tkurr me 5,4%. U desh më shumë se një vit që ekonomia të rikuperonte nivelin e mëparshëm, ndërsa ajo mbeti nën trendin e saj afatgjatë të rritjes të paktën deri në tremujorin e dytë të vitit 2026. PBB-ja e sektorit të biznesit ra me 9,9% në tremujorin e katërt të vitit 2023 dhe vazhdon të jetë nën trendin e saj afatgjatë. Edhe investimet ranë me 25% pas tetorit 2023 dhe ende nuk janë rikthyer në nivelin e tyre të paraluftës.
Ndërkohë, shkalla e papunësisë në Izrael është rritur vetëm lehtë që nga tetori i vitit 2023. Kjo mund të shpjegohet me mobilizimin e gjerë të rreth 200,000 rezervistëve, që përbëjnë 5% të fuqisë punëtore, që nga fillimi i luftës. Meqenëse pagat e rezervistëve mbuloheshin nga Instituti Kombëtar i Sigurimeve, punëdhënësit e tyre mundën të shmangnin shkurtimet e vendeve të punës, pavarësisht rënies së kërkesës.
Mund të pritej që rritja e rrezikut gjatë kohës së luftës të shkaktonte rënie të çmimeve të aksioneve. Por investimet më të ulëta pakësojnë gjithashtu sasinë e kapitalit në ekonomi, duke rritur normën e kthimit të tij. Kjo i kompenson investitorët për marrjen përsipër të rreziqeve më të mëdha dhe ndihmon të shpjegohet pse tregjet e aksioneve kanë mbetur relativisht të qëndrueshme gjatë tre viteve të fundit.
Le të shqyrtojmë efektet afatgjata të konfliktit izraelito-arab mbi intensitetin e kapitalit. Për më shumë se 50 vjet, raporti mesatar kapital-prodhim në sektorin e biznesit në Izrael ka qenë një, krahasuar me 1,6 në Shtetet e Bashkuara. Siç e shpjegoj në librin tim të vitit 2021, kjo diferencë mund t’i atribuohet nivelit më të lartë të rrezikut. Norma bruto e kthimit të kapitalit në Izrael është rreth 33%, ndërsa në Shtetet e Bashkuara është vetëm 21%. Prandaj, çmimet e larta të aksioneve në Izrael nuk janë domosdoshmërish tregues i një ekonomie të fortë. Përkundrazi, ato mund të pasqyrojnë mungesën e kapitalit, e cila çon në rritjen e fitimeve.
Për të kuptuar pse shekeli është kaq i fortë, duhet t’i drejtohemi një tjetër pasoje të luftës: rritjes së ndihmës amerikane për Izraelin. Para luftës, ndihma vjetore amerikane arrinte në afro 4 miliardë dollarë, më pak se 1% e PBB-së së Izraelit. Banka e Izraelit është përpjekur të parandalojë mbiçmimin e shekelit duke mbajtur rezerva valutore në vlerën e rreth 30% të PBB-së. Ruajtja e këtij raporti, ndërkohë që ekonomia rritet me normën mesatare vjetore prej 3%, kërkon blerje vjetore dollarësh afërsisht të barabarta me shumën që Shtetet e Bashkuara i dërgojnë Izraelit çdo vit në formën e ndihmës ushtarake.
Por lufta ka sjellë një rritje të ndjeshme të ndihmës amerikane. Gjatë kohës që ishte në detyrë, ish-presidenti Joe Biden miratoi shitje armësh për Izraelin në vlerën prej 20 miliardë dollarësh. Edhe presidenti Donald Trump e ka zgjeruar mbështetjen amerikane. Kjo e ka më shumë se dyfishuar fluksin e dollarëve drejt Izraelit, duke ushtruar presion për rritjen e kursit të këmbimit të shekelit.
Prandaj, për të vlerësuar ecurinë ekonomike të Izraelit gjatë tre viteve të fundit, duhet të shohim përtej çmimeve të aksioneve, shekelit dhe tregut të punës. Të dhënat mbi prodhimin ekonomik, investimet dhe punësimin real tregojnë një ekonomi që po përjeton një recesion të zgjatur, ashtu siç ka ndodhur gjithmonë kur konflikti izraelito-palestinez është përshkallëzuar.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. The Economic Toll of Israel’s Wars
