Shqipëria është në faqet e para të gazetave për shkak të përplasjeve të dhunshme që po tronditin Tiranën. Pamjet ngjajnë me ato të revoltave të të rinjve në Francë apo Itali, por do të ishte gabim t’i ngatërronim me to. Shqipëria po kalon ende transformimin e saj të parë të madh kapitalist pas komunizmit. Protestat shprehin zemërimin ndaj korrupsionit dhe një modeli zhvillimi ekonomik, përfitimet e të cilit shumë qytetarë nuk i ndiejnë.
Megjithatë, kjo histori përmban një mësim që na prek shumë nga afër. Për ta kuptuar, duhet të nisemi nga libri The Albanian Files: Freedom and Architecture (Dosjet shqiptare: Liria dhe Arkitektura), një botim i ilustruar mbi arkitekturën, me parathënie të kryeministrit Edi Rama, i cili rrëfen se si Tirana është shndërruar në një laborator për disa prej arkitektëve më të rëndësishëm në botë: një libër përulësues në lavdërimet e tij, që është shndërruar në një bumerang politik.
Rama ishte kryetar i Bashkisë së Tiranës nga viti 2000 deri në vitin 2011 dhe është kryeministër që prej vitit 2013. Ai e ka kthyer transformimin urban në simbol të qeverisjes së tij. Në parathënien e librit, Rama shpjegon se arkitektura nuk shërben vetëm për të transformuar hapësirat, por edhe mentalitetin e njerëzve dhe besimin e tyre te e ardhmja. Sipas tij, Shqipëria tërheq arkitektët e mëdhenj sepse ofron një liri që nuk ekziston më në vende të tjera. Një liri nga “jo”-ja, nga rregullat dhe kufizimet që në vendet evropiane e bëjnë të vështirë ndërtimin.
Problemi është se kundërshtarët e Ramës e kanë lexuar librin në një mënyrë krejt tjetër: si një katalog të marrëdhënieve mes pushtetit politik, investitorëve të pasurive të paluajtshme dhe projektuesve ndërkombëtarë.
Disa arkitektë tregojnë me një çiltërsi të habitshme se si kanë mbërritur në Shqipëri. Dikush ka marrë një mesazh në Instagram drejtpërdrejt nga Rama, dikush një telefonatë, ndërsa të tjerë janë prezantuar përmes personave të afërt me kryeministrin.
Gazeta The Guardian ka raportuar për ekzistencën e një grupi në WhatsApp, të quajtur “Albanian ArchArmy”, ku arkitektë të njohur ndërkombëtarë ndajnë projekte dhe kontakte me botën politike shqiptare.
Paradoksi është se e gjithë kjo ndodh hapur, në sytë e të gjithëve. Kryeministri promovon arkitektët, arkitektët e njohur tregojnë marrëdhëniet e tyre me qeverinë, ndërsa libri publikon projektet dhe emrat e investitorëve. Kjo nuk përbën një provë gjyqësore të korrupsionit, por paraqet në mënyrë transparente një sistem ku politika, urbanistika dhe biznesi i pasurive të paluajtshme janë të ndërthurura ngushtë.
Natyrisht, Tirana është një rast ekstrem, që ka pak të përbashkëta me Italinë. Ajo është kryeqyteti i një vendi që po përpiqet të rikuperojë dekada izolimi dhe është qendra dominuese e jetës ekonomike dhe politike kombëtare, pothuajse një qytet-shtet.
Rama ushtron një ndikim politik jashtëzakonisht të gjatë në kohë, duke kaluar nga drejtimi i kryeqytetit në drejtimin e qeverisë dhe duke marrë me vete edhe kompetencat mbi lejet urbanistike dhe të ndërtimit.
Por, në thelb, mekanizmi ekonomik është i njëjtë me atë që vihet re në shumë qytete evropiane, përfshirë edhe ato italiane. Institucionet dhe niveli i zhvillimit ndryshojnë, por pyetja themelore mbetet e njëjtë: Kush përfiton nga rritja dhe zhvillimi i qyteteve dhe kush mbetet jashtë këtij procesi?
Në Shqipëri, konflikti shoqëron krijimin e një ekonomie të re të tregut. Në Itali, ai shfaqet në një fazë më të avancuar. Qytetet tona janë tashmë të pasura dhe tregjet e pasurive të paluajtshme janë të konsoliduara. Por rritja e vlerës së pronave mund të shndërrohet në një mekanizëm të fuqishëm përjashtimi.
Milano është shembulli më i qartë. Çmimet e banesave rriten shumë më shpejt se të ardhurat. Edhe ata që kanë një punë të rregullt dhe të ardhura të nivelit të klasës së mesme e kanë të vështirë të blejnë një shtëpi ose të përballojnë qiranë. Për të rinjtë dhe ata që vijnë nga familje pa pasuri të trashëguar, bëhet e vështirë edhe hyrja në klasën e mesme.
Pikërisht këtu çështja e pronave të paluajtshme lidhet me atë të pabarazive. Nuk ka rëndësi vetëm sa fiton nga puna, por edhe nëse zotëron një shtëpi apo e trashëgon atë.
Rritja e vlerës së pronave pasuron ata që janë tashmë pronarë, ndërsa rrit kostot për ata që nuk zotërojnë pasuri të paluajtshme. Një qytet mund të bëhet më i bukur, më ndërkombëtar dhe më tërheqës për kapitalet, por njëkohësisht më pak i përballueshëm për njerëzit që punojnë dhe jetojnë aty.
Mësimi që duhet nxjerrë është se nevojiten rregulla transparente dhe instrumente që i mundësojnë shoqërisë të përfitojë një pjesë të vlerës ekonomike të krijuar nga transformimet urbane.
Përndryshe, reagimi qytetar është i pashmangshëm, por këtu qëndron një dallim thelbësor: Në Shqipëri protestohet kundër një modeli që premton krijimin e një klase të re të mesme. Në vendin tonë, rreziku është që i njëjti model të përfundojë duke përjashtuar edhe klasën e mesme që ekziston tashmë./ Nga Il Foglio
